Chủ đề của Sứ điệp Mùa Chay năm 2010 là: sự công bằng, theo câu nói của Thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Rôma: “Sự công chính của Thiên Chúa được tỏ hiện qua đức tin vào Chúa Kitô” (Rm 3, 21-22).

Qua sứ điệp này Đức Thánh Cha Bênêđictô kêu gọi các tín hữu hãy “xây dựng các xã hội công bằng”, trong đó mọi người “nhận được những gì cần thiết để sống theo đúng phẩm giá con người” và trong đó “sự công chính được làm cho sống động bởi tình yêu”. Đó là các phận vụ cụ thể Đức Thánh Cha ủy thác cho con cái mình trong Mùa Chay Thánh này. Giáo Hội luôn bênh vực cho công lý, lưu ý tới việc thăng tiến nhân sinh, việc phân phát công bằng các tài nguyên tự nhiên và đưa ra các giáo huấn xã hội liên hệ tới các sinh hoạt này. Năm khái niệm: công bằng, bác ái, huynh đệ, tự do và liên đới luôn gắn liền với nhau. Việc tranh đấu cho công bằng có gốc rễ luân lý, đó là gốc rễ của giá trị liên đới và huynh đệ mà Kitô giáo gọi là bác ái.

Thiếu công bằng là hậu quả của một thái độ căn cốt bên trong con người. Sứ điệp viết: “Sự bất công từ đâu tới? Thánh sử Marco ghi lại những lời sau đây của Chúa Giêsu, được lồng vào trong cuộc tranh luận thời đó về những điều thanh sạch và những điều ô uế: “Không có gì từ bên ngoài con người vào nơi họ, có thể làm cho họ ra ô uế. Nhưng là những điều từ bên trong con người đi mới làm cho họ ra ô uế. Vật đi ra từ con người là điều làm cho con người ra ô uế. Quả vậy phát xuất ra từ bên trong, nghĩa là từ cõi lòng con người, từ đó phát xuất ra những ý định xấu xa.” (Mc 7, 14-15. 20-21). Từ đây, Đức Thánh Cha cho thấy, đối với những người Biệt phái, thì căn nguyên của sự dữ, sự ác, của bất công, đến từ một căn cớ bên ngoài con người. Theo quan điểm này, bao nhiêu ý thức hệ đã nhận ra một loại căn nguyên nào đó của sự bất công trong xã hội, và họ tìm mọi cách để loại bỏ, có khi dựng nên một chế độ, một ý thức hệ và một cơ cấu quyền lực để chống lại bất công và loại bỏ những áp bức xã hội. Một điều thật trớ trêu, đó là có khi con người lại dùng cả bạo lực nữa để chống lại cái mà gọi là bất công. Nhưng Sứ điệp Mùa Chay khẳng định ngay: “Cách thế suy nghĩ này, Chúa Giêsu đã cảnh cáo thật là ngây thơ và ảo tưởng. Sự bất công, hậu quả của sự dữ, không chỉ có nguyên nhân bên ngoài mà thôi; nó có nguồn gốc từ cõi lòng con người, từ đó nảy sinh mầm mống của một cung cách sống chung với sự dữ”. Sứ điệp nhắc lại kinh nghiệm đau thương sâu thẳm của tác giả Thánh vịnh 51: “Này đây, chính trong tội lỗi mà tôi đã sinh ra, chính trong tội mà mẹ tôi đã hoài thai tôi” (Tv 51, 7). Rồi Sứ điệp giải thích thêm về cái căn gốc bên trong của sự dữ và của mọi hành động bất công: đó là con người bị xô đẩy mạnh mẽ vào trong một thái độ làm mất đi khả năng hiệp thông với người khác, mà theo bản tính, con người hướng về sự chia sẻ, nhưng họ cảm thấy nơi mình một mãnh lực thật lớn lao, làm cho họ quay trở về với chính mình, khép lại sống cho mình, và có thái độ thật là nguy hiểm là muốn sống trên người khác và chống lại người khác.

Tôi đọc được câu chuyện trên tuoitre.com. Những kẻ vô lương tâm sống trên người già. Thật đau lòng! Thật bất công!

Chăn dắt người già

“Hàng chục ông cụ, bà cụ 70-80 tuổi lụ khụ ngồi lọt thỏm trong những chiếc xe lăn, trên tay là những xấp vé số, đằng sau họ là những người khỏe mạnh đẩy xe hoặc hình ảnh các cụ ngồi co ro, run rẩy bên lề đường ăn xin xuất hiện ở nhiều tuyến đường, cây cầu trên địa bàn TP.HCM... Mấy ngày qua, Sài Gòn trở lạnh, các cụ vẫn phải lê lết thân già dưới sương đêm, trong những đợt gió rét lạnh trên đường. PV Tuổi Trẻ đã lần theo ba đường dây chăn dắt người già tại Sài Gòn. Đường dây chăn dắt người già đi ăn xin do tên C. (quê ở Quảng Lưu, Quảng Xương, Thanh Hóa) cầm đầu. Cứ khoảng 20g, C. lại chở các cụ ông, cụ bà trên 70 tuổi tới các cây cầu Ông Lớn, Ông Bé... trên đại lộ Nguyễn Văn Linh (Q.7) để “hành nghề” ăn xin.

Suốt quá trình các cụ ngồi co ro xin tiền trên cầu, C. luôn di chuyển một cách bí mật để giám sát. Cứ khoảng vài giờ, C. lại chở các cụ thay đổi địa điểm từ cây cầu này qua cây cầu khác... Đến khoảng 0g, C. đảo xe một vòng đón các cụ về phòng trọ tại khu trọ gần sân bóng đá Kim Sơn (ấp 4, xã Bình Hưng, huyện Bình Chánh).

Tương tự, đường dây chăn dắt người già yếu đi bán vé số do một người đàn ông cũng tên C., quê ở Phú Yên tổ chức. C. thường về Phú Yên gom các cụ già yếu tại địa phương có hoàn cảnh khó khăn, neo đơn vào TP.HCM dẫn đi bán vé số. C. thuê một dãy phòng trọ trên đường Nguyễn Đình Chiểu (Q.3) làm nơi trú ngụ và điều phối hoạt động của các cụ già.

Một cụ ông trong nhóm cho biết: “Tụi tui già yếu rồi không làm được gì ở quê nữa, anh C. dẫn vào đây bán vé số. Cứ bán xong phải giao tiền ngay và vé số thừa cho chủ. Mỗi tháng chủ trả khoảng 1 triệu đồng”.

Nỗi đau, nỗi tủi của các cụ già bất hạnh này quả là quá lớn!

Và chính quyền ra tay: “Rạng sáng 2-12, Công an phường Phú Hòa, thị xã Thủ Dầu Một (Bình Dương) đã kết hợp với Câu lạc bộ phòng chống tội phạm Phú Hòa bắt quả tang một nhóm chuyên chăn dắt người già và trẻ em, trong đó có cụ hơn 80 tuổi và có cháu chỉ gần 10 tuổi.

Theo đó, nhóm này thuê năm phòng trọ tại khu phố 6, phường Phú Hòa để ở.

Hằng ngày Trịnh Viết Thuận (sinh năm 1978 tại Thanh Hóa) và vợ là Phạm Thị Hòa (1979, Hải Phòng) cùng chị ruột Phạm Thị Đạt thuê hai thanh niên chở chín người già và trẻ em đến các khu chợ, chùa và cây xăng để ăn xin, bán vé số.

Hằng ngày mỗi người phải đưa hết tiền xin được cho vợ chồng Thuận. Thời gian “ăn xin” được vợ chồng Thuận chia ra nhiều ca và phải làm việc đến tận 22 giờ.

Mỗi tháng Thuận sẽ trả cho các cụ già và trẻ em 600.000-700.000 đồng/người, trong khi đó trung bình mỗi ngày các cụ xin được khoảng 200.000 đồng, có ngày xin được 400.000 đồng. Hiện Công an phường Phú Hòa tiếp tục điều tra làm rõ vụ việc.” (tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=351007&ChannelID=6).

Đó mới chỉ là một vụ, một nơi. Còn nhiều vụ khác, nhiều nơi khác nữa khắp trên mọi nẻo đường đất nước. Hàng ngày ra đường, gặp người ăn xin, nhưng khó có thể xác định được đó là thật hay là giả. Người ta lợi dụng lòng tốt của người khác để sống hưởng thụ. Thật và giả đang len lỏi trong cuộc sống để rồi nhiều người sống thật rất ghét sự giả dối. Ăn mặc rách rưới, thấy khách bộ hành đi đến thì chìa tay ra, chìa cái mũ ra, dọn sẵn một bộ mặt bi thương, chuẩn bị một giọng nói thống thiết. Đó là diễn xuất của những người ăn xin thông thường. Khi lối diễn ấy không có hiệu quả, người ăn xin thường dùng cả thuật hóa trang. Dùng cả đạo cụ. Thuốc đỏ, bông gòn và băng dán có thể dễ dàng biến một cái chân lành lặn thành ghẻ lở, đầy thương tích. Khi bị công an rượt đuổi, họ có thể chạy rất nhanh nhưng sau đó lập tức biến thành một gã què, lê lết vỉa hè, đầu chợ, miệng hát nghêu ngao những lời ai oán. Người khó tính có thể lật tẩy họ bằng cách giật tung những bông băng để chứng minh với thiên hạ rằng họ đang đóng kịch, đang lừa bịp, nhưng người dễ tính thì nói: “Cứ coi như đó là một cái nghề. Họ cũng đóng kịch như ai, có điều tư thế của họ hèn kém hơn, họ không có sân khấu, không có bục diễn, họ chỉ có vỉa hè, xó chợ vì thế mà họ chỉ ‘lượm bạc cắc’.” Có kẻ đóng vai các nhà sư khất thực, lợi dụng sự mộ đạo của quần chúng. Ở nhà họ có thể là một bợm nhậu, buổi tối họ có thể là một tay xí phé có máu me nhưng đúng chánh ngọ họ khoác áo cà sa đi chân đất, tay cầm bình bát và…xuống đường. Cách ăn xin này đòi hỏi phải có ngoại hình nhưng không cần phải diễn xuất gì nhiều mà chỉ cần “ngậm miệng ăn tiền” là đủ. Đã có lần tôi rất xúc động trước hình ảnh một bà mẹ tả tơi bế đứa bé mắt đầy ghèn đang ngủ mê mệt, mặc cho ruồi bu đen kịt trên mặt. Bà mẹ run rẩy lê bước trên hè phố. Về sau có người bảo tôi rằng đó cũng là một màn kịch. Tôi cãi: “Nhưng đứa bé thì không thể đóng kịch được”. Người nọ giải thích rằng đứa bé đã được cho uống thuốc ngủ để nó ngủ suốt ngày.Trong các mùa thi, đi ngoài phố, chúng ta dễ bắt gặp một chàng trai trẻ ra dáng thư sinh, bước đến chào và nói: “Em ở miền Tây lên thi đại học, không may bị móc túi mất hết tiền bạc, giấy tờ. Em không biết làm sao trở về quê.”. Tình cảnh như vậy thật đáng ái ngại. Nếu bạn gặp một người như thế bạn có sẵn sàng móc ví của mình ra không? Có nghĩa là bạn có tin đó là sự thật? (x.daohieu.wordpress.com).

Xã hội con người ta kể ra cũng lắm chuyện độc ác, nhiều chuyện giả dối. Càng văn minh hiện đại, hình như lại càng độc ác thâm hiểm thủ đoạn bất công và lừa lọc hơn. Chữ Tâm bây giờ trong xã hội thiếu vắng quá.

Báo chí hằng ngày thông tin nhan nhản về những hiện tượng và vụ việc tiêu cực, như: tham ô, mại dâm, ma túy, buôn lậu, móc ngoặc, đâm thuê chém mướn, gian lận và dối trá không những trong thương mại hoặc trong các công trình xây dựng mà đến cả trong giáo dục, thể thao và ngành xét xử.

Một xã hội được quản lý trước nhất bằng luật pháp. Nhưng luật lệ phải hợp lý và chặt chẽ, vừa lý tưởng vừa sát thực tế, hữu hiệu, hết sức tiên liệu những trường hợp cụ thể có thể xảy ra để ngăn ngừa tối đa những sơ hở mà người dân có thể luồn lách, lợi dụng. Về mặt này thì nhiều luật lệ của Việt Nam, bất cứ trong ngành nào, cũng còn rất yếu kém. Song dù luật lệ có hoàn hảo tới đâu và các biện pháp trừng phạt có khắt khe đến mấy cũng không thể nào chi phối trọn vẹn con người được. Vả lại, đó cũng không phải là chức năng của luật lệ. Có một kẽ hở mà không luật lệ nào bít lại được, đó là lòng người là cái tâm. Xã hội chỉ quản lý bề ngoài của con người, không quản lý được và cũng không được phép quản lý bề trong,tư tưởng, tình cảm, lương tâm của họ.

Nền giáo dục nào cũng đều có ba mặt: thể dục, trí dục và đức dục. Giáo dục đạo đức liên quan tới cái tốt cái xấu, cái đúng cái sai, và trực tiếp nhằm vào cái tâm. Không một xã hội nào có thể tồn tại nếu lòng nguời không chịu tuân phục các chuẩn mực đạo đức luân lý. Những giá trị đạo đức như tôn trọng sự thật, lương thiện, nhân ái vị tha, công bằng chẳng hạn, là giá trị cho bất cứ ai sống trong bất cứ xã hội nào. Và những "phản giá trị" như gian dối, ích kỷ, bất công đều là xấu đối với mọi người.

Đức Thánh Cha khẳng định trong Sứ điệp Mùa Chay năm 2010, điều con người thiếu, đó là tình yêu, đó là con người cần Thiên Chúa. Con người chỉ sống trọn vẹn và được hạnh phúc, khi họ sống với và sống nhờ cũng như sống trong tình yêu mà Thiên Chúa đã ban cho họ, khi tạo dựng nên họ. Con người chỉ sống hạnh phúc khi nhận ra Thiên Chúa ở bên cạnh mình và sống với mình: con người cần Thiên Chúa. Đó là tất cả cái làm thỏa mãn con người và làm cho cuộc sống của họ nên trọn vẹn và được hạnh phúc. Đức Thánh Cha trích dẫn câu nói của Thánh Augustinô như sau: “Nếu sự công bằng là nhân đức đem trả lại cho con người điều thuộc về họ... thì không thể gọi là công bằng, khi người ta kéo họ ra khỏi và xa Thiên Chúa chân thật” (De civitate Dei, XIX, 21). Như vậy thật là bất công khi không đem cho con người tình yêu và Thiên Chúa và khi làm cho con người không nhìn nhận tôn thờ Thiên Chúa. Làm như thế, là không trả lại cho họ “cái thuộc về họ”, mà lại là cái chính yếu. Trong việc chấn hưng đạo, thực thi công bằng, tôn trọng sự thật, rất cần đến vai trò của tôn giáo. Tôn giáo nhắm trực tiếp vào nội tâm con người, vì thế có lẽ tôn giáo còn hữu hiện hơn xã hội rất nhiều trong việc chế ngự cái xấu, cổ vũ cái tốt. Bởi vì tôn giáo chân chính nào cũng đều kêu gọi, động viên, giáo dục con người làm lành lánh dữ, vươn lên làm chủ phần hạ đẳng nơi mình để thăng hoa phần cao thượng trong sáng. Người ta có thể không sợ dư luận hay luật pháp (vì còn có thề che dấu luồn lách), nhưng một khi đã tin vào Ðấng Linh Thiêng và nếu đó là một niềm tin sống động, người ta khó có thể không sợ sự phán xét của lương tâm và nhất là của Ðấng họ thờ kính. Các nhà lãnh đạo tôn giáo và tín đồ các tôn giáo nghĩ gì về trách nhiệm của mình trước sự xuống dốc đạo đức hiện nay? Và chính quyền các cấp đã đủ tin tưởng để giúp các tôn giáo góp phần của họ cho xã hội trong lãnh vực này chưa? Người ta phải quay về với cái tâm của mình, phải tìm sự thật về mình không phải từ cái chúng ta có, như của cải, địa vị, học thức, quyền bính..., không phải từ cách mình thường nghĩ về mình (vì ai cũng thương mình nên dễ dàng nghĩ sai), cũng không phải từ dư luận của kẻ khác (hình ảnh mà xã hội có về ta cũng thường hời hợt và sai sót), song đối diện với Thiên Chúa. Thánh Phanxicô nói: "Con người trước mặt Thiên Chúa như thế nào thì chỉ là thế ấy, không hơn, không kém".(Lm Nguyễn Hồng Giáo).

Sứ điệp Mùa Chay mời gọi dấn thân đóng góp vào việc kiến tạo các xã hội công bình:“Chính vì ý thức mạnh mẽ về cảm nghiệm này, người Kitô hữu được thúc đẩy để đóng góp vào việc kiến tạo những xã hội công bình, trong đó tất cả nhận được những gì cần thiết để sống theo phẩm giá riêng của con người và trong đó sự công chính được làm cho sống động bởi tình yêu”. Đức Thánh Cha cũng nhắc lại việc sống Mùa này trong cái nhìn về sự công chính: “Anh Chị Em thân mến, mỗi năm trong dịp Mùa Chay, Giáo Hội mời chúng ta hãy kiểm điểm lại đời sống chúng ta dưới ánh sáng của giáo huấn từ Tin Mừng. Năm nay Tôi muốn giới thiệu với Anh Chị Em một vài suy tư về chủ đề thật lớn lao rộng rãi là sự công chính, khởi đầu từ lời Thánh Phaolô gửi tín hữu tại Rôma: Sự công chính của Thiên Chúa được tỏ hiện qua đức tin vào Chúa Kitô”. Đó là việc phải làm trong Mùa Chay: kiểm điểm lại đời sống nhất là những lỗi phạm về đức công bằng.

Trong phần kết luận, Sứ điệp gợi lại cách vắn tất các việc làm thông thường trong Mùa Chay: “Anh Chị Em thân mến, Mùa Chay đạt tới tột đỉnh trong Tam Nhật vượt qua, trong đó cả năm nay nữa, chúng ta cử hành sự công chính của Thiên Chúa, đó là sự trọn vẹn của đức ái, của ơn huệ, của việc cứu rỗi. Chớ gì thời gian thống hối này trở nên cho mỗi kitô hữu thời gian của việc trở về đích thực và thời gian hiểu biết sâu xa về mầu nhiệm của Chúa Kitô, đến để hoàn tất mọi sự công chính”.

Sống Mùa Chay đích thực là rèn luyện nội tâm để lớn lên trong tình yêu. Làm những việc lớn lao mà không có tình yêu cũng chỉ là vô ích, như lời thánh Phaolô dạy: “Giả như tôi có nói được các thứ tiếng của loài người và của các thiên thần đi nữa, mà không có đức mến, thì tôi cũng chẳng khác gì thanh la phèng phèng, chũm choẹ xoang xoảng. Giả như tôi được ơn nói tiên tri và được biết hết mọi điều bí nhiệm, mọi lẽ cao siêu, hay có được tất cả đức tin đến chuyển núi dời non, mà không có đức mến, thì tôi cũng chẳng là gì. Giả như tôi có đem hết gia tài cơ nghiệp mà bố thí, hay nộp cả thân xác tôi để chịu thiêu đốt, mà không có đức mến, thì cũng chẳng ích gì cho tôi” (1Cr 13, 1-3).

Lm Giuse Nguyễn Hữu An.