14. XÂY NHÀ THỜ THẾ NÀO CHO PHẢI

Vấn đề ở đây là xây nhà thờ và xây thế nào cho phải. Sở dĩ có vấn đề này là vì từ Nam chí Bắc, hiện nay các nhà thờ đang hay đã được xây cất khá nhiều. Trước hiện tượng bùng nổ này, người khen cũng nhiều mà nguời chê cũng không ít. Vậy, làm thế nào để vấn đề được nghĩ cho đúng và xây cho phải.

Thực ra những người chống đối việc xây cất nhà thờ hiện nay không phải là không có lý. Họ có lý khi ở đâu đó chưa cần hay không cần xây nhà thờ mà lại xây, hay xây quá tốn kém, xa hoa giữa một nơi dân quá nghèo, hay xây một cách kệch cỡm, trông không có một chút nghệ thuật nào cả. Họ viện cớ ở bên Au châu bây giờ số người đi nhà thờ ít, nhà thờ phải bán đi làm việc khác, hay để không, ít khi dùng. Rồi họ lại còn viện lý thêm là xây nhà thờ trong tâm hồn cần hơn xây nhà thờ bằng gạch đá. Nếu ở Au châu, lý luận như thế nghe cũng được, vì quả thật đúng như thế. Nhưng ở Việt Nam, hoàn cảnh không phải như vậy, nên phải nghĩ khác và làm khác. Có điều ở Việt Nam, có những lý do và yếu tố khiến chúng ta phải đặt lại vấn đề xây cất nhà thờ cho phải. Sau đây sẽ bàn về cái phải của việc xây cất nhà thờ.

Nhưng trước khi nói đến cái phải đó, thiết tưởng nên đề cập đến lý lẽ của những người ủng hộ việc xây cất nhà thờ cho quân bình , vì có người nói đi thì cũng phải có người nói lại. Những người thuận xây nhà thờ cũng chẳng thiếu các lý lẽ để biện minh cho chủ trương của mình. Chẳng hạn những người đó có thể nói :

"Nhà thờ nhiều năm dột nát, xuống cấp rồi, nay phải xây lại" hoặc "Ngày trước, giáo dân ít, bây giờ giáo dân đông, phải làm nhà thờ cho người ta có đủ chỗ dể làm việc thờ phượng", hay "Phải xây nhà thờ cho danh Cha cả sáng, cho đạo được mở mang v.v..."

Những lý do thuận hay nghịch về việc xây cất nhà thờ hiện nay đều nghe được cả, tùy như đứng ở mặt nào mà nói. Nhưng có điều căn bản vượt trên cảm tính và các lý lẽ chủ quan của mỗi bên, đó là dựa trên nguyên tắc nào mà xây hay không xây. Nguyên tắc đó là nhu cầu chính đáng và lý do đích thật. Như vậy, xây hay không xây không phải là thích hay không thích, mà là cần hay không cần, chính đáng hay không chính đáng. Để dễ bề định đoạt, thường trong mỗi địa phận có Ban Nghệ thuật thánh. Ban này làm cố vấn cho việc xây cất và giúp Đức Cha quyết định cho phép hay không cho phép. Muốn cho chắc và tránh được dư luận bàn tán, vị nào làm nhà thờ cũng phải trình bày và xin phép Đưc Cha.

Bây giờ muốn nói cho phải, thiết tưởng cần dựa vào mấy tiêu chuẩn sau đây :

+ Mục đích

+ Nên chăng

+ Dư luận

+ Nghệ thuật

+ Mục đích

Làm nhà thờ mà nói đến mục đích thì xem ra hơi thừa, nhưng cũng phải nói, bởi vì có khi cha sở hay giáo dân trong họ đạo muốn làm nhà thờ to đẹp để lấy tiếng là hay, là giỏi. Thực tế, một cha làm được nhà thờ trong hoàn cảnh này, vẫn được thiên hạ cho là giỏi, tuy đôi khi cũng bị chê, nếu nhà thờ làm không có nghệ thuật hay quá xa hoa lộng lẫy. Đây cũng là một thứ cạm bẫy do tính háo danh, hiếu thắng của ma quỉ đưa ra để dụ dỗ cha cũng như con. Vì vậy, cần nhớ lời dặn của Công đồng Va-ti-ca-nô II trong Hiến chế Phụng vụ :

"Về việc xây cất thánh đường, phải liệu sao cho phù hợp với việc cử hành phụng vụ và giúp giáo dân tham dự tích cực." (số 124)

Nên chăng

Phải nói đến chuyện nên chăng khi xây nhà thờ, vì có nhiều người nhận xét và phê bình. Người ta thường nói :

"Nhà thờ đang như thế, đâu có cần phải xây cho tốn tiền, tốn công sức. Nhà thờ còn dùng được, chỉ cần chỉnh trang lại đôi chút, đâu có cần phá đi xây lại. Nhà thờ cổ, đẹp như thế, sao lại phá đi xây cái mới chẳng có kiểu cách gì cả. Nhà thờ họ lẻ, người trẻ đi hết, còn mấy ai đâu mà cũng phá đi xây nhà thờ to làm gì."

Đại khái, đối với các nhà thờ mới xây, người ta hay nói như thế. Vì vậy, phải xét đến chuyện nên chăng, cân nhắc cẩn thận, để có lý do vững chắc làm hậu thuẫn cho việc xây cất. Tất nhiên, hơi sức đâu mà nghe cho hết mọi lời phê bình được, nhưng đức khôn ngoan đòi buộc phải cân nhắc, để mọi việc làm đều có cơ sở.

Dư luận

Những điều vừa nói trên cũng có liên quan đến dư luận. Dư luận là lời đồn thổi, ý thuận hay ý nghịch về công việc mỗi người làm. Có dư luận do thiện chí xây dựng, có dư luận do ác ý phá hoại. Dư luận nào chính đáng do thiện chí thì cân nhắc, dư luận nào do ác ý hay thù nghịch thì cũng nên biết để đề phòng. Thí dụ gần đây có dư luận về một việc khác không liên quan đến việc xây cất nhà thờ, nhưng cũng là dư luận đáng lưu tâm. Người ta dư luận rằng có một linh mục bỏ ra tới 400 triệu đồng để làm một cuốn băng nhạc có đạo diễn và quay hình. Họ bảo nhau và đưa ra câu hỏi :

"Có cần phải bỏ ra nhiều tiền như thế để làm công việc đó không ?. Sao không nghĩ đến chuyện dùng số tiền đó, để làm những công việc giúp ích cho các nguời túng thiếu nghèo khổ ."

Ở đời không nên sống vì dư luận và để cho dư luận chi phối, nhưng dư luận cũng có khả năng hướng dẫn và điều chỉnh tác phong và cách hành xử của người này người kia trong ít nhiều trường hợp, miễn là người ta có đủ lòng khiêm nhường và biết lắng nghe.

Nghệ thuật

Cuối cùng là nghệ thuật trong việc xây cất cũng như trong các đồ thờ phượng và vật trang trí nhà thờ. Hiến chế Phụng vụ có một đoạn riêng nói về việc này với những lời lẽ rất thiết tha :

"Các qui luật và định chế của Hội thánh nhằm thiết kế các vật dụng liên quan đến việc thờ phượng, nhất là việc xây dựng các thánh đường cho xứng đáng và thích hộp, kiểu cách làm bàn thờ, nơi đặt nhà chầu cho trang trọng và an toàn, chỗ để giếng rửa tội cho thích hợp và xứng đáng, cũng như cách xếp đặt, trang trí tô điểm các ảnh tượng, cùng một lúc với các sách phụng vụ, phải được duyệt xét lại sớm hết sức, chiếu theo số 25. Những gì xem ra ít xứng hợp với việc duyệt xét lại phụng vụ, phải sửa đổi hay bãi bỏ, còn những gì thích hợp và thuận lợi, phải giữ lại hoặc đưa thêm vào.

Trong vấn đề này, nhất là về vật liệu và hình thức các đồ thờ cũng như các lễ phục, các Hội đồng Giám mục địa phương được quyền thích nghi cho phù hợp với nhu cầu và phong tục bản xứ, chiếu theo số 22 trong Hiến chế này. (số 128)

Nhà thờ có thể là công trình nghệ thuật góp phần vào gia tài văn hóa của một dân tộc như nhà thờ Phát Diệm, nhà thờ thánh Phê-rô ở Rô-ma, nhà thờ Đức Bà ở Paris v.v... cũng như các danh lam cổ tự bên Việt Nam, Trung qu6c, Nhật Bản. Ngoài phương diện nghệ thuật ra, nhà thờ chính là nơi thờ phượng, nơi giáo dục và nuôi dưỡng đức tin của tín đồ. Vì thế, nên xây nhà thờ làm sao cho phải theo các tiêu chuẩn nêu trên và nhất là theo chức năng của nhà thờ là nhà cầu nguyện, là nhà tượng trưng cho sự hiện diện của Thiên Chúa giữa trần gian.


Tác giả Đỗ Xuân Quế, Lm